Niteilia
Nejua nisiuatl tlin keyeua ipan inenepil
Tlatoli tlin nonana xkeman okito.
Nikpiya notson ueueyak tlin nonanantsitsintin
Kinekisia kitlakpilisia ipan tepetl kan noueyikatsatsilia.
Nejua nisiuatl tlin nipiya siuakokonej ipan nonan
Tlin tenonotsaskej keniki nejua oninen,
Keniki onenkej siuamej.
Nejua niteilis keniki onenkej nonan niman nonanantsin,
Keniki uistin onosalokej ipan itlanemilis
Keniki okeyekej mayantli ipan ijti,
Keniki ixpoxuan xkeman onauatkej
Niman itelpoxuan xkeman otlakakej,
Keniki insiuaixuiuan nochipa otlatemikej
Keniki intlakaixuiuan xkeman otlakatkej
Niktenonotsas keniki nonana otlaxini ika xochitl,
Niman keniki otlapayan nonanantsin ika nextamali.
Niteilis ika oniuatlakat ika istimej
Tlin no oselotatatsin kinekiya kauilisia itelpoch.
Nikitos ika siuamej inyesio otoyau
Nochipa kua inkoneuan oyeskiskej.
Ika Istiuan nonanatsin
Onokuepkej temej ipan tepemej
Ipan yeualtin kua xomestonak.
Nonan nochipa okichix
Ika nejua ma niteneua se tlatoli,
Niman tlatoltin tlayeualoua ipan notson.
Nochi noyesio keyeua uan ixtaka
Nochi uan ixtaka kimati kanon niualeua.
Kanon niualeua kimastika motoka
Motoka se tlayoltsintli
Yejon tleyoltsintli koyolicha tlaltipaktli.
Nombro
Soy la mujer que guarda en su lengua
las palabras que mi madre nunca dijo.
Tengo el cabello largo que mis abuelas
quisieron trenzar en el monte de los rituales.
Soy la mujer que tiene hijas en su útero
que contaran mi historia,
la historia de las mujeres.
Yo voy a contar la historia de mi madre y de mi abuela,
De las espinas que se clavaron en su memoria
Del hambre que guardaron en su estómago,
De sus hijas que siempre callaron
Lo sus hijos que nunca escucharon
De las nietas que siempre soñaron
De los nietos que nunca nacieron.
Voy a contar de las flores que sembró mi madre,
Y del maíz que molió mí abuela.
Voy a decir que nací con las garras
que el abuelo jaguar, quiso heredar a un nieto.
Voy a decir que la sangre de las mujeres
es la que siempre se derramó
cuando se desangraron los hijos.
Que las piedras en el monte
Son la uñas que mi abuela enterró
En las noches sin luna.
Mi madre siempre espero que yo
Pronunciará una palabra,
Y las palabras
Son una procesión en mi cabello.
Toda mi sangre guarda secretos
Todos los secretos son mi historia,
Mi historia dice tu nombre,
Tu nombre es una semilla y
Las semillas son el corazón de la tierra.

Florencia Ixochiu
Pampa inemilis Florencia Sánchez Joaquín
Monemilis yonotelti,
sesekej otlaneskej mokxiuan
uan kemanian otikin akixti ipan ameyali,
Kiyautli mouan nemiya kua omitstlamiltikej,
moxtololouan kitoua ika kox tinekiya ti oneuas,
momauan okichijej “lucha” pampa amo timikis,
san tlapochata mokal
kua omitsnextikej ti onotika
iuan nochi tlalnamikilis uan tikuikateua.
.
Ipan mokorralko milouatl
xtla uoel okichiu kua tinekiya mamits manauikan,
san se tlalkomali tlapanki nochi okitak
san “justicia” nonakastsakua
pampa kinemilia ika siuamej
uan tipiya okse tlatojli
maski maka makakisti toueyitsatsilis.
…uan chanti nisiu moxtin,
tepemej ixpoxuan
nopoloua ipan kelkauilistli.
.
Tochan, uan kemach kueponi
“seguido” ontlatlacha kiyauatempan
kineki kitaskej tla ne ueka yetiuakisa
san xaka uanesi.
aman tlaltsintli mitstekoya ipan imauan,
yetotonixtika moyojlo
niman uatoponiskej xochimej
uan intokayo yeskej kentla tejua:
Florencia.
.
II
Tisiuatsintli uan otlakat
ipan itlatemik nonanantsin;
uan techtlayekana ipan otli
kentla ayojtli,
niman titlakuenkixcha ipan tepetlatl
kentla papalomej kua patlani.
.
Tejua ti tlanapajloli uan nikiyeua ipan noyojlo,
iyolchikauilis siuakojkonej uan okin nemakakej,
uan kin okpatojka xochimej uan kouitlakej,
tejua innemilis siuamej uan xnesi,
uan okimat ika momauan ueltokej kayanti
niman ueltokej kitoka tleyoltsitsintin
ipan inyojlo nosiuaikniuan,
otikitili ika moteposmachete amo posteki
kua tikasi ipan moyekma noso mo opochma.
.
III
Tejua ti siuatsintli uan tlasoyateki
ipan tepemej uan nomastlakapaltsetseloua,
uan kinchichiua petlamej ika mestli imeya,
uan kin nemaka tanamej ipan tiankisko,
niman tla uelisia uan tlakoua,
mistlaxtlauilisia ika se tomin tlapanki,
noso san mitstlankuitsouilis akin koxtetlaiknelia,
pampa pacho kisa yejon apismik
uan tikeyeua ipan momamalon;
kinemilia tla xueyi kitosneki ika timokoxamana
¿Akinon kitlasokamatilia tlin momauan
youelkej kinchichiua;
yejon tlamachilistli uan okiskaltikej tonanantsitsiuan?
.
IV
Nokniu oya ueyi kalpan,
kampa xaka mitsitasnekis,
kitetemoto tekitl pampa xokinek nonamikti,
ompa okixmatito apismik niman iuan kistinemiya
pampa ompa notlaxtlaua “hasta” kua atli.
.
Nosiuaikniu kimakasi tla okipojlo ialmatsin
kua kitlauekita,
pampa itlakayo kin kelnamikcha keniki tlacha tlali,
niman itlaken kin kelnamikcha amoxtin
uan kox ueli kiamapoua.
.
V
Nonana kitoua: amo xkelkaua
ika se tonali oyekok ipan tokalpan
se ajakatl uan kox kuali,
ika itlaken istak, tikitos tla tlakatl uan tetlakaita,
san kua otikitakej okixti istiuan
niman opeu kin paska tepemej,
kineki matikinkauakan tomiltlaltin
niman matitekitikan kampa yokiyolchikakej “concreto”
techilia ika tla xok tikinpiyaskej tokoneuan
nokakauas ika xtipiya tomin,
kineki matitomaxtikan
san amo matitlanemilikan,
matikelkauakan totlatol
niman matiuelikan okse tlamachilistli,
ika matitetemokan tekitl kampa mikchas toalmatsin,
kineki ika kuak techmiktiskej xaka manauati.
Niman tla okse tlamantik titlanemilia
techiliskej ika tikua ajakayokej,
niman tech ueskilis, san itlan kalakis mojmokayotl.
.
VI
Yajua ika tinonotsaskej toxiktlanemilis,
matikilikan ika oksepa uatlakatis
siuaoselotl uan kon namiki atl ipan tepetl,
ika metlatl noseuis se pitentsin
chika ton nenemi ipan yaotl otli.
Ti tlachaltiskej itlatemik tonanantsin,
minan iuan tomayanaskej,
pampa tejuamej tisiuamej okuelis ti tlaloliniltiskej
yejon ajakatl uan kox kuali.
La flor de Florencia
En memoria de Florencia Sánchez Joaquín.
Tus pasos se han detenido,
los pies que un día lavaste en el arroyo
hoy amanecieron fríos,
la lluvia te miró mientras partías,
tus ojos dicen que no querías irte,
y aunque tus manos se aferraron a la vida,
la puerta estaba entreabierta
cuando te encontraron reposando
en los recuerdos que se van contigo.
.
Las cañuelas de tu patio
quedaron inmóviles ante tu auxilio,
hasta el comal roto fue testigo
pero la justicia tapa sus oídos
porque piensa que las mujeres
que hablamos otra lengua
no merecemos que se escuche nuestro grito.
…las que viven cerca de las nubes,
hijas de la montaña,
quedan en el olvido.
.
En casa, los retoños se asoman a la puerta
para ver si ya vienes a lo lejos
más solo les responde el vacío.
Ahora la tierra te abraza,
ya no sentirás frío,
tu corazón germina con su calor
en flores que llevaran tu nombre:
Florencia.
II
Eres la mujer que nació
en el sueño de la abuela;
la que nos guía en el camino
como la calabaza,
y traza surcos en los tepetates
como las mariposas cuando vuelan.
.
Eres el abrazo que guardo en mi memoria,
la fuerza de las niñas que fueron vendidas,
la que resiembra las flores cortadas sin aviso,
el latido de las mujeres desaparecidas,
la que supo que sus manos podían agarrar el arado
y sembrar semillas en el corazón de mis hermanas,
descubriste que cuando empuñas el machete
no pierde su filo ni se quiebra.
III
Eres la mujer que corta palma
en los cerros que aletean con el viento,
la que teje petates con la luz de la luna,
la que vende tanates los días de plaza,
a la qué si pudieran,
le pagarían con el pedazo de una moneda,
o con la boca torcida de alguien que no le cuesta
hacer ese trabajo,
porque es muy caro pagar el hambre
que guardas en tu rebozo;
tus noches de desvelo valen solo el desprecio
¿Quién valora la memoria de tus manos;
la sabiduría que criaron tus abuelas?
IV
Mi hermana se fue a la ciudad,
en ese lugar donde eres invisible,
fue a buscar trabajo porque no quiso casarse,
ahí fue a conocer el hambre y a caminar con ella
porque ahí se paga hasta para tomar agua.
.
Mi hermana tiene miedo de quedarse sin alma
cada vez que la miran feo,
porque su piel les recuerda a la tierra,
y su ropa son libros que en la ciudad no saben leer.
V
Mamá me dice: no olvides
que un día llegó el mal aire a la puerta del pueblo,
vestido de blanco como hombre bueno,
sacó sus garras y exprimió los cerros,
quiere que dejemos los campos
y trabajemos sobre el concreto,
nos dice que si dejamos de tener hijos
vamos a salir de la pobreza
quiere que estudiemos
pero no que reflexionemos,
que olvidemos nuestra palabra
y que aprendamos otro pensamiento,
que busquemos trabajo donde nuestra alma
se irá muriendo,
que cuando nos maten todo quede en silencio.
y si pensamos diferente
dirán que en la cabeza tenemos viento,
se reirán de nosotras pero por dentro sentirán miedo.
VI
Por eso le hablaremos a nuestro ombligo
le diremos que volverá a nacer la mujer jaguar
que va al encuentro del agua en la cima del cerro
que dejaremos el metate descansando un rato
mientras en esta lucha caminamos a paso lento;
vamos a despertar el sueño de la abuela
y la tomaremos de la mano,
porque nosotras las mujeres
aún podemos hacer temblar
al mal aire que llegó a nuestro pueblo.

Tetsaujtli
Se tsikakouatl okikuijlo motoka,
notliko choka pampa tiualas
san ayaujtli kox mitsajuika ken tlapixkalistli.
Tsikakouatl nauilcha kampa omitetl tsikatlan
ipan ikechkuajyo kipiloua se nexikolueskalistli,
kipapaloua motoka niman kontoloua motonal.
Mokxiuan kipepena sempoalotli,
onka atoltsintli niman uakali amiki
kikuakua tlajmalistli.
Tsikakoual kox kineki yas.
Noxik ixochiyo yemistemoua.
Momikilis nochancha kiyauatempan,
tsikakouatl kox ixakisa kua choka,
niman amo kakisti ika chichitsatsi,
nomauan kimaxakualoua moxtin,
tejua kox tapismiki.
Tsikakouatl kiyana tonalmeyotl
nejua koxninexcha yeuali.
Tlali mitseyeua,
nechyolchancha tlapayaujtli,
tejua timiktok itech tsikakouatl.
Premonición
Un coralillo caminó tu nombre,
mi fogón llora para que vengas
pero la neblina no te trae como anuncio de “pixka”.
El coralillo juega en su hormiguero de huesos,
cuelga en el tronco de su garganta, malvada sonrisa,
lame tu nombre hasta devorar tu sombra.
Tus pasos recogieron
el camino de “sempoaxochitl”..
Hay atole y la jícara sedienta
devora la espera.
El coralillo no se quiere ir.
La flor de mi ombligo ya te extraña.
Tú muerte acampa en el patio,
el coralillo llora sin lagrima,
con aullido de perro que no se escucha,
mis manos amasan las nubes,
tú no tienes hambre.
El coralillo esconde las horas
yo no encuentro la noche.
La tierra te guarda,
la llovizna me habita,
tú has muerto con el coralillo a tu lado.

Siuakoatl
Ti siuakoatl,
Tlin noteka ipan tlali
niman koni tonaltsintli imeya.
.
tonkisa otli,
tipepentiu itlalchololuan
kaktin uan yonelkakej
niman oksepa tejko mochan
ika yolomej salitokej ipan moakoko
tlin ika xtiapismiki.
.
tikimitsomilia ijuitmej
ipan monakayo tenextik tlin tikoyotstiu
kuak tipayana nextamali,
yeika tompatlani ipan tlajli
kentla papalotl, timopalakachtiu ixpan
tlatlakolnenepiltin tlin kineki miskuaskej.
.
Monochipa takaluestin kox mitskakayaua
Niman tikencha itekoko uelipan
tlin toponi ipan mo siuakonemauan.
ipan mopetl tlachichiktli ika yaloua tonaltin,
timoteloua pampa amo timokokos
ika yolkuepalis tlin mistekiuilcha nochipa.
.
Tisiuakoatl
tlin nokuepa san tlin yolki
kua titlapoua moixtololouan,
pampa koyomej nojmomocha
tla kox inuan tiueska,
niman miyekpa mitskua, san kox mis mikcha
pampa mopa
kipacha amankamikistli.
Mujer Serpiente
Eres mujer serpiente
cuando te acuestas sobre la tierra
y bebes el manantial del sol.
.
Sales a la calle,
levantando huellas
de zapatos olvidados,
y regresas nuevamente a casa
con corazones en tu garganta
que te quitan el hambre.
.
Costuras plumas
en tu piel ceniza que arrastras
apayanando la masa,
y luego, sales a volar sobre la tierra
como papalote, girando entre las lenguas
de los perjuicios que quieren comerte.
.
Tus cicatrices cotidianas no te engañan
y arropas las heridas de la mañana
que germinan en tus manos de niña.
En tu petate trenzado de ayeres,
luchas para no ser envenenada
con el arrepentimiento que te ofrecen todos los días.
.
Eres mujer serpiente
que se transforma en cualquier
animal cuando abres los ojos,
pero los coyotes tienen miedo
si sonríes sin ellos,
y te muerden tantas veces,
más no te matan
porque tu veneno
cura la muerte desesperada.

Amo nineki
Amo nineki nitlanesis
ika se nonakayo uan kapostik amatl,
ika nokamak tliltik tlin koxtlatoua.
Koxnineki nikochis nitlatektli
itik tlali
chika tinechanexcha.
Koxnineki ika tlauelmik
manosentlali ipan mokatjuan yenkuikej,
koxnineki nitlalpoliuis,
koxnineki niueskaspoliuis
koxnineki ninokauas ni iknotsintli
ipan mikistli uan kox nauati.
San nikan ninemi;
ixtla nipiya no xayak,
ixtla nipiya no yesioj,
ixtla nipiya kokolis,
kox nitlamakasi,
nochi yonexkuilikej.
Sa koxnineki matlanesi,
pampa kuak tlanesis tejua amo tinechanextis
niman kuak tiualas amo tikixmatis
nonakayo amakapostik.
No quiero
No quiero amanecer
con una piel bolsa de obscuridad,
con una boca gris que no habla.
No quiero dormir a pedazos
dentro de la tierra
mientras vienes a encontrarme.
No quiero que la impotencia
se acumule en tus zapatos nuevos,
no quiero desaparecer de la vida,
no quiero desaparecer de la sonrisa,
no quiero quedar huérfana
en la muerte callada.
Pero aquí estoy;
no tengo rostro,
no tengo sangre,
no tengo dolor,
no tengo miedo,
me lo han quitado todo.
Y no quiero que amanezca,
porque cuando amanezca
tú aún no vendrás a encontrarme,
y cuando vengas
no vas a reconocer mi piel de bolsa negra.

Ni choka kentla Siuatl
Nichoka kentla siuatl
pampa kox niueli kox ninauatis,
kox nineki kox ninauatis.
.
Kinmikcha nokoneuan niman nokniuan
niman nejua ni choka kentla siuatl.
ika nochi notlajuel,
ika nochi no chikauilis.
.
Kox ueli ni choka okse tlamantik,
ixkeman onikitak tla ochokak se “policia”,
ixkeman onikitak on tekiua
tla yaka kichokijlitika,
ixkeman onikitak tla on nexijkoleke chokatokej.
.
Sa nonana onechititi ika ni chokas,
ika ni tsatsis no kokolis
pampa ikon seuis noyolo,
niman niyolchikauas,
niman achi chikauak nitsatsis,
niman nimisnakaskoyonis,
nimits xakualouilis monakas.
.
Niman ni tsatsis kamela chikauak
kentla nauasiuatl,
me’phaa siuatl,
na savi siuatl,
ñomndaa siuatl,
kentla oselosiuatl.
Nichoka kua nikin toka nokxiuan ipan otli
kan yaoyoapan,
ni choka iuan miyakej siuamej
niman kox tiuelis tikelkauas intokayo
nochi uan yotikin mikti.
.
Ni chokas kamela chikauak
niman onsekimej nokoneuan uatsatsichaskej
kua tlakatiskej,
niman mokoneuan uanemiskej
iuan inakasuan xakualitokej,
pampa nejua ni chokas kentla siuatl,
pampa nejua ni tsatsis nokokolis,
niman itoka nokoneuan kox tikelkauas
nin omesempouali iuan yeyi
nin sesentemej
nin uan kox kipiya itoka.
Lloro como Mujer
Lloro como mujer
porque no voy a quedarme callada,
no quiero quedarme callada.
.
Matan a mis hijos y hermanos
y yo lloro como mujer,
con todo mi coraje
y con todas mis fuerzas.
.
No puedo llorar de otra manera,
nunca vi a un policía llorar,
nunca vi a un gobernante
llorar por su pueblo,
nunca vi a matones llorando.
.
Sólo mi mamá me enseñó a llorar,
a gritar mi dolor para sanar el alma
y agarrar fortaleza
para gritar más fuerte,
y perforarte los oídos,
triturarte las orejas.
.
Y gritar más fuerte,
como mujer nahua,
mujer me’phaa, mujer na savi,
mujer ñomndaa,
como mujer jaguar.
.
Lloro enterrando mis pies en el camino
de la lucha,
lloro con tantas mujeres
que no podrás olvidar el nombre
de aquellos que has matado.
.
Lloraré tan fuerte que mis otros hijos
nacerán gritando
y tus hijos nacerán
con los oídos destrozados,
porque lloraré como mujer,
y el nombre de mi hijo no lo olvidarás,
ni a los 43,
ni a los unos,
ni a los que no tienen nombre.

Siuayaotl
Kemanian ninomojmocha
niman ninoteka impan tlali pastik,
ompa nikaki keniki nejnemij siuamej uan koxnesi,
kitetemoua akinon kiteneua intokayoj.
Kemanian koxnineki ika manechitakan,
san noxayak uanesi ipan teskatl
kampa uelis tikitas nochi nemilistli.
Kemanian nechyolkokoua nonemilis
niman ninemilia tla san nitemiki,
niman tepostin uan tlatoponia kox nech tlachalcha.
Kua nichoka
kiyautli achi chikauak choka
pampa tech miktitokej
niman pampa maka nimikis
ninokoteua ipan temej
niman ipan motlauelmik.
Ninokoteua pampa
nonanantsin xkeman okaxili
pampa noseuis,
pampa kiyautli
kinalcha mojmokayotl,
pampa telpokatsitsintin
tepostlatoponaltin
kinmajtokaj.
Ninokoteua pampa siuakokonej
nonemakaj
niman kinmiktitokej.
ninokosteua pampa
kox kineki niamimikis ika
nochi yestli tlin titoyaua.
Ninokoteua niman titokoteuaj
tinochimej.
Pampa tisiuaikniutin,
tiualeua ipan kalpamej uan xotikinmiktij,
tejuamej tepemej ineljuayoj,
uan tlaxinia, uan toka, tiayojtin, tisintsintli,
tejuamej tiauelik,
titlachololuan otli yaotl,
tejuamej itliu komaltin,
tikuautin uan kualtsin noskalcha
uan titlamachilisiakej, tiyaotl siuamej,
tejuamej ineljuayoj nochi yolchikauilistli tlin tejua kox tikpiya,
tixochoponi ipan kojtli,
tejuamej itlatemikuan tonanantsitsintin
uan kinekiya techitasia ika tiyolpaki,
tejuamej tisiuamej uan tlauitekiya niman tlakiyauicha,
tejuamej tlali tonan,
mestli tosiuaikniu,
tejuamej tisiuamej, kampa peua nemilistli.
Mujer Guerrera
A veces tengo miedo
y me acuesto en la tierra mojada,
ahí escucho el caminar de las desaparecidas,
buscando la voz que grita su nombre.
A veces no quiero que nadie me vea
pero mi cara aparece en el espejo
que refleja la vida.
A veces me duele vivir,
y pienso que estoy soñando,
pero las balas no me despiertan.
Cuando lloro
la lluvia llora más fuerte
porque nos están matando
y para no morir
me levanto sobre las piedras y
sobre tu odio.
Me levanto porque mi abuela
nunca tuvo tiempo
para acostarse,
porque aquí la lluvia
baña al miedo,
porque los niños
ponen sus manos
sobre las armas.
Me levanto porque las niñas
son vendidas
y asesinadas.
Me levanto porque
no me quiero ahogar con
la sangre que derramas.
Me levanto y nos levantamos
todas juntas.
Porque somos mujeres hermanas,
somos de los pueblos que no mataste,
somos las raíces del cerro, de la montaña,
las campesinas, la calabaza, la mazorca,
somos el agua de las tinajas,
las huellas del camino que lucha,
somos el fuego de los comales,
el árbol que no se torció
las sabias, las guerreras,
las raíces de todas las fuerzas que tú no tienes
somos el tronco que florece,
los sueños de las abuelas que
quisieron vernos libres,
las mujeres del trueno y de la lluvia.
somos hijas de la tierra,
hermanas de la luna
somos nosotras, donde comienza la vida.

Araceli Tecolapa Alejo ( Zitlala, Guerrero, 1991). Poeta nahua. Licenciada en Ciencias de la Comunicación y promotora independiente de la lengua náhuatl.
Sus primeros trabajos literarios los escribió en español, porque a pesar de que hablaba muy bien el tseltal, no sabía escribirlo.
Comenzó a escribir a los 21 años, impulsada por hacer hablar a las voces olvidadas y por la dignidad frente a la injusticia. Ha trabajado en la defensa de los derechos humanos de la mujer nahua. Ha impartido clases de náhuatl a estudiantes de primaria y de maestría de la Universidad Sentimientos de la Nación.
La editorial Círculo de Poesía editó el libro Xochitlajtoli: Poesía contemporánea en lenguas originarias de México, coordinado por Martín Tonalmeyotl donde aparecen poemas de Tecolapa, entre otros.
El poeta náhuatl Martín Tonalmeyotl realizó una recopilación de siete poetas mexicanas en lenguas originarias con ilustraciones de Sabrina Molinari Tato, publicado por Ediciones del Espejo Somos, en San Cristóbal de Las Casas, 2019.
Reúne 47 poemas de las poetas:
–Irma Pineda / Lengua Diidxasá
–Celerina Sánchez / Lengua Tu’un savi
–Araceli Tecolapa / Lengua Mexikano
–Adriana López / Lengua Bats’il k’op
–Cruz Alejandra Lucas Juárez/ Lengua Tutunakú
–Mikeas Sánchez / Lengua Ore pä
–Ruperta Bautista/ Lengua Bats’il k’op
Todas ellas publicadas en nuestra pagina(puedes hacer clic en cada nombre para ver su obra)y en el enlace https://poetryalquimia.org/tag/abya-yala si quieres leer todas las poetas en lenguas originarias.
Enlaces de interés :




Deja una respuesta